KONTRADE NIŠA

JAGODINMALA

Deo Niša na desnoj obali Nišave između Tvrđave i Mosta mladosti s jedne, i pantelejskog naselja i tekstilne industrije Niteks s druge strane.
Naziv je nastao u 17. veku zahvaljujući raji iz okoline Jagodine koje je Abdurahman-efendija naselio na samom čifliku na desnoj obali Nišave kod Niša.
Sudbina ovih čifćija je neobična. Za vreme austro-turskog rata negde posle 1692. godine jednu grupu porobljene šumadijske raje iz okoline Jagodine Turci su deportovali i zaselili oko Galipolja. Početkom 18. veka ovi galipoljski Srbi pokušali su da pobegnu u svoj rodni kraj, ali su bili pohvatani i privremeno zaseljeni kod Pirota. Jednu njihovu grupu preuzeo je odatle Abdurahman-efendija i zaselio na svom čifliku kod Niša. Po njima je Jagodinmala dobila ime.

Jagodinmala je veliko arheološko nalazište (starohrišćanska grobnica u dvorištu Doma srednjoškolske omladine (Engleski dom)), bazilika sa martirijumom kod Mosta mladosti. Iz antičkog perioda su i ostaci mosta koji su otkriveni (levi obalni stub) niže današnje tekstilne industrije. O eventualnom naselju koje je ovde postojalo u srednjem veku nema podataka, ali poznato je da današnja crkva Sv. Panteleja iz 1878. godine stoji blizu temelja hrama zadužbine Stevana Nemanje iz 12. veka. Na ovom mestu je 1189. godine Nemanja vodio razgovor sa Fridrihom Barbarosom

U ranijim turskim dokumentima kao čiflik se pominje (pod imenom Jagodinmala) u 18. veku. U vreme oslobođenja od Turaka 1878. Jagodinmala je izolovano malo naselje (čiflik) do kojeg se preko Nišave (kod Rajkovih vrba više današnjeg Mosta mladosti) dolazilo skelom. Blizu skelišta se nalazio han i najstariji deo naselja (današnji prazan prostor i početni deo Pantelejske ulice). Put za Timočku Krajinu nije prolazan trasom sadašnje ulice, već nešto niže, pored Nišave. Ispod Naselja, uz Nišavinu obalu, bila je locirana javna radionica za preradu kože, kao prvi veći manufakturni objekat u turskom Nišu. Početkom 20. veka Jagodinmala se prostirala do raskršća puteva za Knjaževac i Matejevac, odnosno do Trošarine. Na istočnoj strani kao krajnji periferijski objekat, stajala je manja Ristićeva tekstilna fabrika. Sa severozapadne strane Jagodinmalu je zatvarala artiljerijska kasarna sagrađena 1882. godine. Tokom prve decenije 20. veka prosečena je današnja Pantelejska ulica od Ristićeve fabrike. U to vreme na poziciji današnjeg mosta sagrađena je drvena ćuprija, a dotle se komuniciralo s Nišem preko tvrđavskog mosta ili pomenutom skelom. Tada je Pantelejski manastir (crkva) usamljeni objekat izvan njene teritorije. Eksplozivnom urbanizacijom Niša posle 2. svetskog rata Jagodinmala se već od 1960-65. našla između dvaju malih naselja: Naselja Maršala Tita i Pantelejskog naselja.

MARGER

Naziv za zgradu i topografski prostor u gornjem delu Obrenovićeve ulice. Raniji naziv za istoimenu kafanu. Do oslobođenja Niša od Turaka bio je to stari niški prizemni han zvani »Kahva Osmana Dizdarevića«. Po oslobođenju na mestu hana izgrađena je spratna kafana, u koju su uneti bilijar i domine. Zakupac (\oka) 'markirao' je piće i odigrane partije bilijara, što je doprinelo da dobije naziv »Marker«, a zatim »Marger«. Kada je kasnije postao vlasnik kafane i kafana je dobila ime »Marger«. Kasnije je postala jedna od poznatih kafana Niša, stecište umetnika (glumaca), činovnika, učitelja i profesora. Redovni gosti bili su niški boemi, Kosta Delini (upravnik pozorišta »Sinđelić«), glumac Rucković, bard naše scene Dobrica Milutinović, Stevan Sremac, Andra Petrović (sreski načelnik), Peltek, Sremčevi junaci Mikal »Kalča«, »Smuk«, »Kurjak«, i drugi. Sa novom generacijom gostiju ovde je stolovao i »čiča Ilija«, sa svojim kvartetom nastupao je »bata Laka« itd. »Marger« sa granatim dudom ispred sebe srušen je 1955. i izgrađena je višespratna stambena zgrada nazvana istim imenom. Ceo prostor i danas je poznat pod ovim imenom.

PALILULA

Naziv za gradsku četvrt u južnom kvadrantu Niša, oko Palilulske rampe i iza nje, uklučujući i podnožje Svetinikolskog brega. Palilulsko naselje je još pre spajanja s Nišom egzistiralo kao posebno naselje. Podaci o ovom naselju veoma su oskudni, ali se sa većom izvesnošću može govoriti o hramu (crkvi) na bregu. Uništena do temelja od strane Turaka na početku njihove vladavine ovim krajevima, crkva je obnovljena, izgrađena iz temelja 1722. godine. Posle povlačenja austrijske vojske iz Srbije i Niša (1737), Turci su ovu crkvu pretvorili u xamiju dodavši joj minare. Kanic je ovu xamiju 1860. zatekao polurazrušenu. »Kad sam sastrugao sloj kreča«, veli Kanic, »pokazale su se veoma stare freske«. 1864. godine Mithad-paša srušio je ove ostatke i desetak metara jugoistočno, za potrebe beogradskih Turaka izbeglica, sagradio novu xamiju.

Posle oslobođenja od Turaka objekat je opet osvećen u crkvu (1878) da bi 1926. bio temeljno rekonstruisan, dobivši današnji oblik. Uz ovu xamiju-crkvu egzistiralo je u podnožju Svetinikolskog brega – naspram Čaira – omanje hrišćansko naselje (čiflik). O ovom naselju – čifliku i trima česmama (Hajdučkoj, Palilulskoj i Terziji), koje su se nalazile u ovom prostoru ima malo podataka. Na drugoj strani Svetinikolskog brega – prema Kovanluku – zaselilo se Muhaxirsko naselje sa izbeglicama iz Beograda. Poreklo naziva Palilula nije poznato. Možda je naziv nastao autohtono i spontano iz čiflika, izletišta i odvojene gradske periferije, gde se moglo slobodno »teferičiti«, razgovarati i uz razgovor paliti lula, ali je u pitanju neka druga motivisanost. Po oslobođenju (1878), i pogotovo posle izgradnje pirotske pruge, došlo je, duž trase puta Niš-Gabrovac (Episkopska ulica) do spajanja Niša sa palilulskim naseljem u jedinstvenu celinu. Već u periodu trasiranja železničke pruge i Sremčevog Niša (krajem 19. i početkom 20. veka), Palilula je istureno periferijsko naselje na kraju Niša. U njegovom sastavu – na zapadnoj strani – nalazio se poznati šefteli sokak pominjan u Sremčevim delima. Ime je došlo iz turskog jezika: šeftelija (breskva) i sokak (ulica), dakle, breskvina ulica.